Narodowe Siły Zbrojne (NSZ) były polską konspiracyjną organizacją wojskową obozu narodowego, utworzoną 20 września 1942 roku z połączenia Narodowej Organizacji Wojskiej oraz Związku Jaszczurczego. Pod względem liczebności – szacowanej na 70 do 100 tysięcy żołnierzy – stanowiły jedną z największych podziemnych formacji zbrojnych w okupowanej Polsce podczas II wojny światowej. Głównym celem NSZ była walka o niepodległość Polski, jej odbudowa w granicach z Opolszczyzną i Ziemią Lubuską oraz granicy wschodniej z 1939 roku, a także obrona ludności przed terrorem okupantów.Organizacja uznawała dwóch wrogów Polski – Niemcy hitlerowskie oraz Związek Radziecki, co odróżniało ją taktycznie od innych podziemnych ugrupowań. W strukturach NSZ funkcjonowały licznie oddziały partyzanckie, prowadzące akcje bojowe, dywersyjne oraz wywiadowcze (m.in. Służba Cywilna Narodu i Związek Jaszczurczy). W 1944 roku doszło do rozłamu na NSZ-AK (popierające scalenie z Armią Krajową) oraz NSZ-ZJN (sprzeciwiające się podporządkowaniu AK i powołujące Brygadę Świętokrzyską). Po wkroczeniu Armii Czerwonej żołnierze formacji kontynuowali walkę w ramach powojennego podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego.
Narodowe Siły Zbrojne wyróżniały się bezkompromisowym programem polityczno-wojskowym opartym na doktrynie dwóch wrogów, zakładaszającej równorzędną walkę z okupacją niemiecką oraz zagrożeniem sowieckim i partyzantką komunistyczną. Wyjątkowym punktem ich programu była tzw. koncepcja granicy zachodniej na Odrze i Nysie Łużyckiej, co uzasadniano historycznie oraz strategicznie jako jedyne skuteczne zabezpieczenie kraju przed przyszłą agresją. W sprawach wewnętrznych NSZ opowiadały się za przebudową ustrojową Polski w oparciu o katolickie zasady etyczne oraz silną władzę państwową. Z tego powodu formacja pozostawała w ostrym konflikcie ideologicznym z ugrupowaniami lewicowymi i komunistycznymi (GL/AL), a także zachowywała dużą powściągliwość wobec akcji Akcja „Burza”, uznając ją za politycznie ryzykowną w obliczu nacierających wojsk sowieckich.
Działania Brygady Świętokrzyskiej NSZ i marsz na Zachód
Formacja ta latem 1944 roku znalazła się w trudnej sytuacji w związku z zebraniem się wojsk sowieckich. Komendant Główny NSZ (odłamu NSZ-ZJ) płk Zygmunt Broniewski „Bogucki” wydał rozkaz ewakuacji oddziału na Zachód, co miało na celu ochronę sił przed Armią Czerwoną i połączenie się z wojskami alianckimi. Dowództwo NSZ zakładało wycofanie się za zgodą swoich władz mocodawczych, jednak formalny rząd RP w Londynie oraz Komenda Główna AK odnosiły się do tej decyzji krytycznie i nie podporządkowały jej sobie strukturalnie. Realizując nakaz odwrotu, w styczniu 1945 roku Brygada rozpoczęła marsz ze Śląska i weszła na terytorium Czechosłowacji na mocy taktycznego zawieszenia broni z Wehrmachtem. Następnie na terenie Czech kontynuowała marsz w stronę Wojsk Amerykańskich, po drodze wyzwalając 5 maja 1945 roku niemiecki obóz koncentracyjny w Holiszowie. Ostatecznie żołnierze połączyli się z 3. Armią USA gen. George'a Pattona, unikając niewoli sowieckiej.
