Fundacja Wołyń Pamiętamy Katarzyny Sokołowskiej wznowiła wydaną w 1936 książkę Tadeusza Gluzińskiego (1888-1940), działacza ONR-ABC, pt. „Kwestia ukraińska”. Był to głos całkowicie odmienny od dominującej w nurcie narodowo-radykalnym złudzeniu co do perspektyw współpracy z Ukrainą i Ukraińcami. Młodzi z ONR, ale także z SN ulegli mirażowi Międzymorza pod egidą Polski i włączeniu w nie Ukrainy. Jak wiadomo wojna boleśnie zweryfikowała te pomysły. Gluziński, po analizie zachowań ukraińskiego nacjonalizmu od końca XIX wieku po lata 20. – doszedł do następującego wniosku:
„Berlinowi udało się organizacje ruchu ukraińskiego napoić własną swą nienawiścią do Polski do tego stopnia, że nienawiść ta zawiodła w końcu resztki wojsk Ukrainy Zachodniej do obozu bolszewickiego, gdzie walczyły przeciw Polsce i znajdującym się w polskich szeregach własnym braciom z Ukrainy wschodniej (Petlurowcom).
Tak więc w ideologii i metodach ruchu ukraińskiego spotykamy pierwiastki sobie nawzajem obce: pierwiastki rosyjskie, jakbyśmy dziś powiedzieli, eurazjatyckie, połączone sztucznie ze szkołą pruską o charakterze bądź co bądź europejskim. Eurazjatycki charakter w ruchu ukraińskim zdradza przede wszystkiem olbrzymia przewaga pierwiastka negatywnego nad pozytywnym; mówiąc po prostu, przewaga nienawiści do przeciwnika nad przywiązaniem do własnego ludu, przewaga żądzy niszczenia nad pragnieniem tworzenia. Wreszcie azjatycka kłamliwość, chytrość i posługiwanie się podstępem w politycznym działaniu.
Równolegle z tym wyniesione ze szkoły socjalno-rewolucyjnej rosyjskiej zamiłowanie do akcji nielegalnej i terrorystycznej, organiczna niechęć do praworządności. Natomiast europejski pierwiastek – to umiejętności organizacyjne i zdolność do jednolitych, politycznych wystąpień.
Temu naporowi miał się przeciwstawić naród polski, rozbity na zabory, pozbawiony oparcia na zewnątrz, żyjący nawet w okresie pozytywizmu tradycjami romantycznymi, miękki i naiwny. Azjatycki podstęp i kłamliwość brane były i po dziś dzień bywają brane za dobrą monetę. To też ze strony polskiej mieliśmy już szereg okresów ugody z ruchem ukraińskim; lata 1891-1904, 1908-1911, 1913, a potem już w niepodległej Polsce 1920 i znowu 1927 i znowu próby teraz... Charakterystyczne, że zawsze inicjatorzy ugody zapominali o dziejach ugod poprzednich, o ich jednostronnym, z góry zamierzonym, zrywaniu przez Ukraińców”.
Jak widzimy, obecnie tzw. polskie elity polityczne znowu uległy złudzeniu i powtarzają błędy, za które Polska już wiele razy zapłaciła. Tym bardziej cenne jest więc wydanie pracy Gluzińskiego, także w kontekście powrotu proukraińskich miraży w szeregach niektórych organizacji odwołujących się do idei narodowej.
